Fasnacht — najbardziej tajemniczy karnawał Europy

Początki Fasnacht

Historia Fasnacht sięga głęboko średniowiecza, a niektórzy badacze uważają, że pewne elementy święta pojawiły się jeszcze wcześniej — w czasach przedchrześcijańskich obrzędów alpejskich.

Samo słowo „Fasnacht” pochodzi od niemieckiego Fastnacht i oznacza „noc przed postem”. Początkowo święto związane było z ostatnimi dniami przed Wielkim Postem, kiedy ludziom wolno było bawić się, jeść mięso, pić wino i urządzać huczne zabawy przed okresem wyrzeczeń.

Jednak szwajcarski Fasnacht nigdy nie był jedynie wesołym karnawałem. Od samego początku łączył w sobie niezwykłą mieszankę:

• tradycji religijnych;
• ludowych lęków;
• satyry;
• maskarady;
• dawnych rytuałów odpędzania zimy.

Wiele masek Fasnacht wygląda nie tyle świątecznie, co wręcz niepokojąco. Wynika to z bardzo starego przekonania, że hałas, dzwony i przerażające twarze pomagają odpędzić złe duchy oraz zimę.

Szczególnie silne były te elementy w regionach alpejskich, gdzie natura przez wieki była postrzegana jako niebezpieczna i nieprzewidywalna siła.

Karnawał między pogaństwem a chrześcijaństwem

Po rozpowszechnieniu chrześcijaństwa Kościół próbował kontrolować ludowe karnawały. Wiele podobnych świąt w Europie zostało zakazanych albo mocno zmienionych.

W Szwajcarii tradycja przetrwała jednak w wyjątkowo autentycznej formie. Wynikało to w dużej mierze z autonomii kantonów i miast. Lokalne społeczności same decydowały, które zwyczaje zachować.

Z czasem Fasnacht stał się swoistym „zaworem wolności”. Podczas karnawału wolno było robić to, co na co dzień uznawano za niewłaściwe:

• wyśmiewać władzę;
• parodiować polityków;
• żartować z bogatych;
• łamać sztywne normy społeczne.

Dla zdyscyplinowanej i konserwatywnej Szwajcarii miało to szczególne znaczenie. Karnawał pozwalał społeczeństwu na chwilowe odwrócenie zwykłego porządku świata.

Właśnie dlatego w Fasnacht jest tak dużo satyry. Nawet dziś wiele pochodów zawiera polityczne żarty i karykatury dotyczące współczesnych wydarzeń.

Dlaczego Fasnacht jest tak ważny dla Szwajcarii

Szwajcaria często kojarzy się z:

• bankami;
• zegarkami;
• perfekcyjnym porządkiem;
• ciszą;
• surowymi zasadami.

Fasnacht pokazuje jednak zupełnie inne oblicze kraju.

Na kilka dni znika typowa szwajcarska powściągliwość. Miasta wypełniają się dźwiękiem bębnów i fletów, ludzie zakładają dziwne kostiumy, a ulice zamieniają się w chaotyczny spektakl.

Dla wielu Szwajcarów karnawał jest ważną częścią tożsamości kulturowej. I nie jest to tradycja stworzona dla turystów, lecz prawdziwy rodzinny zwyczaj.

Wielu ludzi uczestniczy w Fasnacht od dzieciństwa:

• gra w orkiestrach;
• tworzy latarnie;
• szyje kostiumy;
• dołącza do stowarzyszeń karnawałowych.

Przygotowania do święta czasem trwają niemal cały rok.

Fasnacht w Bazylei — serce szwajcarskiego karnawału

Najbardziej znany i imponujący Fasnacht odbywa się w mieście Basel.

To właśnie bazylejski karnawał uważany jest za największy i najbardziej słynny w kraju. Został nawet wpisany na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO.

Fasnacht w Bazylei trwa dokładnie 72 godziny.

Ani minuty dłużej.

Karnawał rozpoczyna się w poniedziałek po Środzie Popielcowej dokładnie o czwartej rano i kończy trzy dni później.

Ta precyzja jest bardzo szwajcarska.

Jednak atmosfera samego święta zupełnie nie przypomina stereotypowego obrazu Szwajcarii.

Morgestraich — początek w całkowitej ciemności

Najważniejszy moment całego święta nazywa się Morgestraich.

O czwartej rano w centrum Bazylei całkowicie wyłącza się oświetlenie miasta.

Nagle ogromne miasto pogrąża się w ciemności.

A potem z mroku wyłaniają się tysiące świecących, ręcznie malowanych latarni.

Rozbrzmiewają bębny i małe flety piccolo.

Tysiące ludzi w maskach powoli porusza się ulicami starego miasta. Widzowie stoją niemal w całkowitej ciszy, ponieważ pierwsze minuty Morgestraich odbierane są nie jako hałaśliwa zabawa, lecz jako dziwny, dawny rytuał.

Wielu podróżników mówi, że właśnie w tym momencie Fasnacht robi niemal mistyczne wrażenie.

Szczególnie przez kontrast:
za dnia Bazylea jest spokojnym i bogatym miastem biznesowym, a nocą zamienia się w surrealistyczną przestrzeń pełną cieni, muzyki i ogromnych świetlnych figur.

Maski, muzyka i ukryta satyra

Jedną z najbardziej niezwykłych cech Fasnacht są maski.

Rzadko bywają piękne w tradycyjnym znaczeniu tego słowa. Wręcz przeciwnie —  wiele z nich wygląda:

• groteskowo;
• mrocznie;
• karykaturalnie;
• niepokojąco.

Maski często przedstawiają:

• polityków;
• celebrytów;
• karykaturalnych bogaczy;
• demony;
• wiedźmy;
• fantastyczne stworzenia.

Grupy karnawałowe, nazywane Cliquen, przez lata opracowują własne motywy i satyryczne obrazy.

Bardzo ważna jest także muzyka.

W przeciwieństwie do południowoeuropejskich karnawałów z tańcami i kolorową muzyką pop, szwajcarski Fasnacht opiera się na wyjątkowym połączeniu:

• bębnów;
• piccolo;
• monotonnych rytmów.

Ta muzyka tworzy hipnotyczną atmosferę i mocno odróżnia szwajcarski karnawał od tradycji brazylijskich czy weneckich.

Inne miasta i tradycje karnawałowe

Choć Bazylea uważana jest za główne centrum Fasnacht, karnawały odbywają się w całej niemieckojęzycznej części Szwajcarii.

Szczególnie znane są:

Lucerne

Karnawał w Lucernie uchodzi za bardziej hałaśliwy i radosny niż ten w Bazylei. Jest tu więcej ulicznych imprez, orkiestr dętych i prawdziwego świątecznego chaosu.

Święto rozpoczyna symboliczne przebudzenie miasta wystrzałem z armaty i głośną muzyką.

Zurich

W Zurychu Fasnacht jest mniej spektakularny, ale również posiada długą tradycję. Tutaj karnawał ma bardziej nowoczesny i miejski charakter.

Bern

Karnawał w Bernie łączy historyczne pochody z polityczną satyrą. Stare miasto tworzy wyjątkowo klimatyczne tło dla święta.

Alpejskie wioski

W małych górskich miejscowościach zachowały się najstarsze formy karnawału.

Można tam czasem zobaczyć tradycje, które niemal nie zmieniły się przez setki lat:

• przerażające drewniane maski;
• ogromne dzwony;
• kostiumy duchów;
• rytuały odpędzania zimy.

Niektóre z tych świąt bardziej przypominają pogański obrzęd niż nowoczesny festiwal.

Współczesny Fasnacht

Dziś Fasnacht pozostaje ogromnym wydarzeniem kulturowym.

Każdego roku w karnawale uczestniczą:

• tysiące muzyków;
• artystów;
• rzemieślników;
• mieszkańców.

Dla gospodarki miast również ma to znaczenie, ponieważ święto przyciąga turystów z całego świata.

Szwajcarzy starają się jednak zachować autentyczny charakter Fasnacht. W Bazylei wielu mieszkańców uważa karnawał przede wszystkim za własne dziedzictwo kulturowe, a nie widowisko dla odwiedzających.

Dzięki temu święto wydaje się żywe i prawdziwe.

To nie jest przedstawienie stworzone dla turystów.

To tradycja, którą miasto naprawdę żyje.

Co czuje człowiek, który pierwszy raz trafia na Fasnacht

Wiele osób spodziewa się zobaczyć zwykły europejski karnawał:

• kolorowe kostiumy;
• wesołe tańce;
• głośne parady.

Fasnacht robi jednak zupełnie inne wrażenie.

Wydaje się jednocześnie:

• radosny;
• niepokojący;
• dawny;
• chaotyczny;
• niezwykle uporządkowany.

Czasami ma się wrażenie, jakby święto pochodziło z innej epoki.

Szczególnie nocą, gdy wąskie uliczki starych miast wypełniają się echem bębnów i poruszającymi się cieniami w maskach.

To właśnie ta niezwykła atmosfera sprawia, że szwajcarski Fasnacht jest jednym z najbardziej wyjątkowych karnawałów Europy.

Znaczenie karnawału dzisiaj

We współczesnym świecie wiele tradycyjnych świąt stopniowo zamienia się jedynie w atrakcje turystyczne.

Fasnacht w Szwajcarii zachował jednak swoją głębię.

Wciąż pozostaje:

• częścią lokalnej tożsamości;
• formą zbiorowej pamięci;
• przestrzenią satyry i wolności;
• połączeniem współczesnych miast z dawnymi alpejskimi tradycjami.

Być może właśnie dlatego Fasnacht robi na ludziach tak silne wrażenie.

Za zewnętrznym chaosem kryje się bardzo stara europejska kultura, która w niezwykły sposób przetrwała do XXI wieku niemal bez utraty swojego charakteru.